Illegale pers in Heemstede tijdens de WOII

Een illegale drukwerk in werking (NIOD)

In Nederland herdenken we op 4 mei onze oorlogsslachtoffers; op 5 mei vieren we de vrijheid. En 3 mei is de dag van de persvrijheid. In 1993 hebben de Verenigde Naties 3 mei tot Internationale Dag van de Persvrijheid uitgeroepen, met als doel de beginselen van de persvrijheid meer onder de aandacht te brengen en deze wereldwijd te bevorderen. Het idee voor deze Internationale Dag van de Persvrijheid is afkomstig van de Algemene Conferentie van de UNESCO van 1991, waar erkend werd dat een vrije, pluriforme en onafhankelijke pers een essentieel onderdeel is van elke democratische samenleving.

Wat is er bekend over de  verspreiding van illegaal nieuws in Heemstede tijdens de Tweede Wereldoorlog?

Illegale pers in Heemstede 1940-1945

Gedurende de Tweede Wereldoorlog verschenen in ons land ruim 1200 ondergrondse bladen, van welke Het Parool, Trouw, Vrij Nederland en De Waarheid het meest bekend zijn. In Heemstede zijn in totaal 12 verschillende bladen gemaakt.

Enkele bekende uitgaven waren: Katinpers [afkorting van Katholieke Informatiedienst) door F. Armand Nieveen van Dijkum; “Luctor et Emergo” van de gebroeders F. en F.J. Wijkhuizen en vooral de Patriot, met als medewerker de in het concentratiekamp Neuengamme omgekomen verzetsman N.K.J. van Waas, alsmede in de redactie journalist Ben Korsten, die in de na-oorlogse katholieke politiek als “eerste spindokter” een rol speelde en in Heemstede is begraven (Korsten stond ook model in de film: “De Mannetjesmaker”).

De verspreiding vond plaats via o.a. A.A.M. van der Heijden en C.A.W. Warmerdam. Voorts verscheen in Heemstede-Aerdenhout o.a. “The Times”, een plaatselijke nieuwsuitgave van Vrij Nederland, welke werd geredigeerd door H.M. Mos, A. Moorman en K. de Vries (een ondergedoken Joodse zakenman uit Amsterdam). Bedoeling van “De Patriot” was de verzetsgeest aan te wakkeren bij hen die niet naar de Geallieerde zenders durfden te luisteren. Na de verplichte inlevering van radiotoestellen werd de vraag naar exemplaren steeds groter en bereikte zelfs een oplage van 6.200 stuks. Weinig materiaal is bewaard gebleven. Het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie beschikt over een onvolledige, maar uitgebreide verzameling, die voor wat Heemstede en Aerdenhout betreft (in Bennebroek verschenen voor zover bekend geen ondergrondse bladen) thans op microfische is vastgelegd.  De door de Vereniging Oud-Heemstede-Bennebroek verworven verzameling van illegale bladen op microfiche betekent een belangrijke aanwinst. Via een reader-printer kan dit informatiemateriaal worden geraadpleegd. Enige tientallen originele bladen zijn bovendien in de loop van de tijd verzameld. Hieronder volgt een overzicht van in Heemstede vervaardigde ondergrondse nieuwsbladen, aan de hand van een door L.E. Winkel uitgegeven katalogus: “De ondergrondse pers 1940-1945′ (‘s-Gravenhage, 1954).

– Berichtendienst van de B.B.C. /Heemstede. Juni 1943 tot 1 augustus 1944. Dagelijks getypt nieuws. Oplage: 4-30 stuks.

– The Dutch Times; nieuws uitgave van Vrij Nederland. /Heemstede. 18 october 1944 – 7 november 1944. Dagelijks gestencild nieuws in een oplage van circa 500 exemplaren.

Katinpers /Heemstede. Zomer 1943 tot mei 1945 (legaal voortgezet). Dagelijks aanvankelijk getypt, vanaf medio januari 1945 gestencild. Oplage onbekend.

Voorbeeld van stencil Katinpers, 15 april 1945

Voorbeeld van stencil Katinpers, 15 april 1945

– Luctor et Emergo; voor vrijheid, waarheid en recht. Heemstede. 19 october 1944 – 12 februari 1945. Dagelijks gestencild nieuws in 100 – 200 exemplaren. – Men Fluistert. /Heemstede-Aerdenhout (?) 1944 – eind december 1944; april 1945. Dagelijks gestencild nieuws. Oplage omstreeks 700 stuks. (“Men Fluistert” was een uitgave van de Haarlemse “Je Maintiendrai”-groep).

– Middagpost. /Heemstede. April 1945. Verscheen 2x per week gestencild. Oplage 6000.

– Nieuws-Bulletin; met het laatste woord van het Westfront./Heemstede. 25 maart 1945. 1 maal verschenen in gestencilde vorm in een oplage van 500, door voormalige uitgevers van “Luctor et Emergo”.

– Officieel orgaan “Driehoek” /Heemstede. Eind october 1944. Dagelijks gestencild nieuws. Oplage: 2000 stuks.

– De Patriot./Heemstede (?) 1943 – (?) 1944, twee-wekelijkse gestencilde uitgave met opinie-artikelen. Oplage: 80-100 stuks.

– De Patriot. /Heemstede. 1 augustus 1944 – 8 juni 1945 (legaal voortgezet). Dagelijks gestencild nieuws. Oplage: 30 – 6200 exemplaren.

– The Times; nieuwsuitgave van Vrij Nederland. /Heemstede-Aerdenhout. 8 november 1944 – 6 mei 1945. Dagelijks gestencild nieuws in 500-600 stuks.

Voor vrijheid, waarheid erfrecht./Heemstede. Juni 1943 – october 1944. Aanvankelijk wekelijks, later 3 tot 4 maal per week getypt nieuws in een oplage van 12 – 15 exemplaren.

Katinpers Heemstede, 23-11-1945

Katinpers Heemstede, 23-11-1945

Een illegale drukwerk in werking (NIOD)

Een illegale drukwerk in werking (NIOD)

Bron: librariana

Advertenties

Berkenrode Heemstede in WOII

Intocht van de Canadese strijdkrachten op de Herenweg ter hoogte van de vroegere Henricus-ulo. 1945 XVI.2.28, door: Fotograaf, Noord-Hollands Archief / Gemeente Heemstede, KNA003004517

Foto: Intocht van de Canadese strijdkrachten op de Herenweg ter hoogte van de vroegere Henricus-ulo in 1945

In Nederland herdenken we op 4 mei onze oorlogsslachtoffers; op 5 mei vieren we de vrijheid. Wat is er bekend over Berkenrode, Heemstede in de periode van de Tweede Wereldoorlog?

Samengesteld in opdracht van Het Nationaal Instituut en de Nederlandse Jeugdgemeenschap. Heemstede, De Toorts, 1946.

Samengesteld in opdracht van Het Nationaal Instituut en de Nederlandse Jeugdgemeenschap. Heemstede, De Toorts, 1946.

scan02931

Vooroorlogse foto van huize Berkenrode

Bewoners Berkenrode tijdens de Tweede Wereldoorlog

Er is veel bekend over de Tweede Wereldoorlog in Heemstede, zo ook over de bekende oud-bewoners, familie Bomans, van landhuis Berkenrode.

Heer van Berkenrode E.H. van Eeghen 

Ernst Henri van Eeghen woonde in de verbouwde stallen en koetshuis van de Van Wickevoort Crommelins.

In het laatste oorlogsjaar sloot hij zich aan bij de Canadese bevrijders, vocht in Indië, stimuleerde de zending en het missiewerk op Nieuw-Guinea, pleitte voor de vrijlating van Christelijke dissidenten in Russische gevangenissen en handelde in Afrika.

Het brede wit gepleisterde herenhuis aan de Herenweg was al vanaf 1933 verhuurd, eerst aan de familie Bomans en na de Tweede Wereldoorlog kreeg het een andere bestemming als kantoor en atelier van het luxe handschoenenbedrijf Laimböck.

Familie Bomans wonend in landhuis Berkenrode

In het grote huis met afhankelijk van de telling 21 tot 23 kamers en een enorme keuken, hadden alle kinderen voor zover thuiswonend een eigen kamer. De werkkamer van scholier Godfried bevond zich achter de monumentale trap in de noordelijke uitbouw van het pand. Hier schreef hij tot 1937 het toneelstuk ‘Bloed en Liefde’, ‘Sprookjes’ en delen van ‘Pieter Bas’, verder de aanzet tot ‘Erik’.  Zijn slaapkamer boven deelde Godfried met  broer Rex. Moeder Bomans heeft er nog tot de Bevrijding gewoond.

In de laatste bezettingsjaren hebben hier tijdelijk de families Van Ogtrop, Dólleman, en Bouwman onderdak gevonden, onder wie ook de latere televisiepresentatrice Mies Bouwman. Verder is overdag gastvrijheid verleend aan zo’n 18 tot 23 Broeders van de Christelijke Scholen van J.B. de la Salle. Volgens Jan Bomans is het huis driemaal door de Wehrmacht en de Grüne Polizei omsingeld geweest, maar zij hebben tijdens hun razzia’s niemand kunnen wegvoeren, omdat men zich tijdig in het bos kon verstoppen. Wanneer de bel op het dak luidde betekende dat ‘alles veilig’ was.

Mies Bouwman zei in een interview in 1962 over het verblijf aan journalist J.van den Berg: “We zaten in dat schitterende huis omgeven door een prachtige tuin en er gebeurde eigenlijk niets wat je als 12-jarige [feitelijk was ze in 1944: 15. H.K.] erg vond. Als je honger had, kreeg je van de keukenbroeder een boterham met kaas, als je bang was, deden de Bomans-jongens gek. Er waren zoveel mensen met verhalen, zoveel spellen die gespeeld konden worden in al die gangen en nissen. Natuurlijk werd er over de oorlog gesproken maar voor ons was het interessanter dat broeder Andreas achters ons (dienst)meisje Corrie aanzat, die in het bad sliep omdat er geen bed meer was.”  In een gesprek met Ted van Turnhout vertelde Mies Bouwman in 2001 verder vanuit haar herinneringen onder meer dat haar vader vanaf 1941 directeur was van de Bata-schoenenfabriek in het Brabantse Best. Eind april 1943 brak bij Philips in Eindhoven een grote staking uit die oversloeg naar de Bata. De Duitsers eisten van Bouwman dat die de staking zou breken, maar dat wilde hij niet en mogelijk na contact met zijn voormalige mede-gedeputeerden in Noord-Holland verhuisde de familie naar het grote huis op Berkenrode.

“In dat huis woonde mevrouw Bomans, samen met zoon Jan. Vader Bomans was inmiddels overleden. Godfried kwam af en toe en ging weer terug naar zijn huis op de Zonnelaan in Haarlem. Rex zag ik soms, maar Wally en Arnold die in een klooster zaten heb ik daar nooit gezien. Wij kregen de voorkamer, waar een prachtige vleugel in stond. Vanuit de kamer liep een trappetje naar boven en daar woonde mevrouw Bomans, die er een zit- en slaapkamer had. Achterin was de keuken en als je voor het huis stond, was links ook nog van alles, een kamer en nog een kleine kamer, nou ja, echt gigantisch. Op zekere dag kwam er een ander gezin: de familie Thierry de Bye Dólleman. Het gezin telde drie of vier kinderen. En de Dóllemannen kregen als woongedeelte dat linkerstuk. Boven waren een heleboel slaapkamers. Toen was er al ene mevrouw Ogtrop in het huis, een zeer chique dame. Ze had een zuster bij zich, mevrouw Six en die naaide al die mooie kleren, herinner ik me. Vlak voor de hongerwinter werd het pas echt druk. De Broeders van De La Salle die enkele scholen in Heemstede hadden, moesten uit hun Broederhuis vertrekken omdat de Wehrmacht het gevorderd had. Daar kwam et hele span Broeders naar Berkenrode en dat ging de zolder op. Hier werden in de haast enkele afscheidingen gemaakt (…) Met de Broeders konden we goed opschieten, maar met mevrouw Bomans niet zo. We waren eigenlijk een beetje bang voor haar. Het was een norse vrouw en ze zag er ook bepaald niet kind-vriendelijk uit. Ze was altijd in het grijs of zwart gekleed, had een bos haar en felle ogen. Dat lawaai in huis vond ze ook maar niets, dus we werden geregeld zeer streng toegesproken (…)”. Na de Bevrijding was er feest op de hoek bij Berkenrode waar een bandje zat en werd gedanst en gezongen. Spoedig is de familie Bouwman toen verhuisd naar de Heemsteedse Dreef en bleef eigenlijk alleen de band met Godfried.

Foto uit augustus 1944 toen naast Broeders van De la Salle de families Ogtrop, Dólleman en Bouwman onderdak vonden in het huis Berkenrode van mw. Bomans. Helemaal rechts geknield is de latere televisiepresentatrice Mies Bouwman.

Foto uit augustus 1944 toen naast Broeders van De la Salle de families Ogtrop, Dólleman en Bouwman onderdak vonden in het huis Berkenrode van mw. Bomans. Helemaal rechts geknield is de latere televisiepresentatrice Mies Bouwman.

De evacué’s op Berkenrode in 1944 achter het huis gefotografeerd.  Staande de Broeders van De La Salle (1)met in het midden Henk Bouwman en uiterst rechts het dienstmeisje Corrie. Op de voorste rij van links naar rechts: Freule Van Lennep, vader M.Thierry de Bye Dólleman, Paul Bouwman, moeder Bouwman, Tineke Bouwman, Broeder-directeur Eduard, en tussen haar dochtertjes Annemarie en Jetty moeder Thierry de Bye Dólleman, dan vader L. Bouwman en dochter Mies Bouwman. (1) O.a. broeder Willibrord Klomp, broeder Alexius Steers, broeder Willibrordus Geerling (staande 7e van links), broeder Wilhelmo de Heer, broeder Gabriël Straetmans, broeder Hubertus van den Berg. Vooraan in het midden broeder-directeur Eduard.

Na de Bevrijding bleef mevrouw Bomans-Reynart nog enkele jaren op Berkenrode wonen. Mevrouw Bomans-Reynart overleed op 2 december 1955, toen woonachtig aan de Koediefslaan.

Buitenplaats Berkenrode, Herenweg met Kennemeroord, Overbos "Berkenrode", Kennemerduin, Oude Posthuisstraat, r.k. kerk, Kerklaan. 1926 XI.1.18

Luchtfoto van Berkenrode, tussen Leidsevaart (onder) en de Herenweg met rechtsboven de St.Bavokerk (1926)

Bron: librariana